Site Loader

INTRODUZZJONI

Ix-Xewkija hija mog?nija b’diversi postijiet stori?i li xi w?ud minnhom je?duna lura g?all-eluf ta’ snin. Fost dawn il-postijiet wie?ed jistà jsemmi l-fdalijiet ta’ tempju megalitiku li nstabu fl-in?awi fejn illum hemm mibnija l-Knisja Rotunda lejn nofs is-seklu sbatax. Post ie?or ta’ interess partikolari huwa l-post mag?ruf b?ala G?ar ix-Xi?. Dan il-post li jinsab fil-periferija tar-ra?al e?attament fuq ir-ri? tal-wied pittoresk ta’ M?arr ix-Xini, ilu mill-2005 isirlu skavar arkeolo?iku biex jiddetermina x’attività kienet isse?? f’dan il-post eluf ta’ snin ilu.

1. IT-TEMPJU MEGALITIKU ?EWWA X-XEWKIJA
Sa minn l-ewwel ?minijiet il-bniedem minn dejjem ?ass illi hemm qawwa li hija ?afna akbar minnu. Huwa dejjem fittex li jkollu relazzjoni tajba ma’ din il-qawwa sabiex hu ji?i pprote?ut minnha u jkollu ?afna risq. Min?abba f’hekk il-bniedem tal-bidu ?ass il-?tie?a li jibni tempji kbar fejn fihom kien jag?ti qima lil dawk l-allat li huwa kien jemmen fihom.

Il-G?ejjer Maltin g?andhom wirt importanti u rikk ?afna ta’ dawn it-tempji. ?add ma jaf sewwa sew min bena dawn it-tempji. Hemm min ja?seb li dawn bnewhom nies kbar ?afna li kienu jifil?u j?orru ?ebel kbir. Dawn it-tempji jidhru li kollha kemm huma ?ew mibnija fuq l-istess disinn ba?iku ji?ifieri b’ kuridur ?entrali li jg?addi minn ?ew?t ikmamar jew aktar fil-forma ta’ kilwa (ellissojdali), u li jwassal g?al altar apsidi fit-tarf l-ie?or. Il-qoxra ta’ barra ta’ dawn il-?itan enormi huma ffurmati minn ?nagan kbar tal-?ebel, mirfud fuq tarf jew fit-tarf f’linja dritta. Il-?itan ta’ ?ewwa mbag?ad, huma mag?mula minn blokki fuq xulxin ta’ korallina mhux ma?duma, jew ?angaturi maqtug?a tajjeb u g?ad-dritt. Kull ?ajt g?andu ?ew? fa??ati, u l-ispazju ta’ bejn il- ?itan huwa mimli bil-?amrija jew bi??iet tal-?ebel. Il-bibien u l-passa??i kollha huma mfassla fuq id-disinn tat-Trilithon: ?ew? pilastri paralleli g?al xulxin li fuqhom isserra? blata orizzontali. ?afna mill-bibien jikkonsistu f’tieqa ?g?ira, u l-a??ess huwa minn fet?a rettangulari fin-nofs ta’ ?ebla. Hu ma?sub li dawn it-tempji kienu msaqqfa bi travi tal-injam, frieg?i u tafal min?abba li l-?itan ma setg?ux jifil?u l-pi? ta’ saqaf tal-?ebel, kif ukoll min?abba li ?-?angaturi tal-bejt ta’ aktar minn ?ew? metri tul kienu jinqasmu bil-pi? tag?hom stess. Kien propju g?alhekk li ma nstabu ebda fdalijiet ta’ soqfa tal-?ebel.

1.1 Min irri?erka fuqu?

L-ewwel riferenza dokumentata g?al dan il-post tinstab imni??la fil-ktieb li ?ie ppubblikat fl-1647 bl-isem Della Descrittione di Malta isola nel Mare Siciliano: con le sue antichità, ed altre notizie fejn l-awtur ?ann Fran?isk Abela jikteb dwar dak li hu kien rnexxielu jiskopri fl-in?awi mag?rufa b?ala El Sceü-Kia (Xewkija) fil-vi?inanzi ta’ knisja ?kejkna li kienet ddedikata lil San ?wann. Fil-kitba tieg?u huwa jtenni li f’dawn l-in?awi wie?ed seta’ jara fa?ilment strutturi kbar tal-?ebel li skont hu kienu evidenza ta’ tempji megaliti?i mibnija mill-ewwel nies li abitaw fuq il-g?ejjer tag?na. Aktar ‘l quddiem, propju fl-1745 l-istoriku G?awdxi, ?ann Piet Fran?isk Agius De Soldanis irrapporta li l-pedamenti tal-knisja tar-ra?al tax-Xewkija ?ew mibnija fuq xi ?ebel kbar simili g?al dawk ta’ tempju megalitiku. Dan ?ie kkonfermat fl-1972, meta x-Xewkin, li kienu qeg?din iqieg?du l-pedamenti ta’ dak li llum jissejja? il-Mu?ew tal-Iskultura, sabu xi partijiet o?ra ta’ struttura preistorika.
Fl-a??arnett, fl-ewwel rapport tieg?u illi huwa kiteb fl-1906, l-arkeolo?ista Patri Manwel Magri jikkonferma li dan il-post qrib tal-knisja parrokkjali ta’ dak i?-?mien kien ilu abitat minn ?minijiet Neoliti?i. Dan seta’ jistqarru wara evidenzi ?odda li hu rnexxielu jiskopri waqt skavar arkeolo?iku fuq dan il-post.

1.2 X’instab?

Lura fl-1647 ?ann Frangisk Abela jikteb “Wie?ed jista’ jara ?ebla kbira minduda li taqbe? il-qies ta’ ?mistax-il pied. Din qieg?da ??omm fuq erba’ ?ebliet twal g?oli ta’ bniedem.” Il-qies ta’ dawn l-erba’ ?ebliet kien ta’ bejn wie?ed u ie?or ?ames piedi u nofs. Barra minn hekk huwa lema? ?ebla kbira o?ra li kellha forma ta’ ballun b’ daqs ta’ nofs kartell. F’dan il-ktieb jag?mel referenza li “fuq in-na?a l-o?ra fl-in?awi mag?rufa b?ala El Eeyun hemm ukoll xi ?ebel simili.” Din hija referenza ?ara g?at-tempji megaliti?i li llum huma mag?rufin b?ala t-tempji Megaliti?i tal-?gantija ?ewwa x-Xag?ra. Magri, fl-ewwel rapport tieg?u tal-1904, jindika li waqt l-iskavi tieg?u huwa rnexxielu jsib ammont sostanzjali ta’ bi??iet tal-fu??ar li kienu mirduma fil-?amrija tal-g?elieqi tal-madwar, peress li dawn l-g?elieqi kien jidher li kienu qed ji?u ma?duma regolarment mill-bdiewa dan kien qed jirri?ulta li l-fragmenti arkeolo?i?i kienu qed ji?u disturbati kontinwament. Waqt il-kumplament tal-iskavi, Magri irnexxielu jsib ukoll ammont ta’ g?adam tal-annimali. ?ie anke skopert tip ta’ re?ipjent rari b’disinni mnaqqxa fuqu. Dan il-va?un illum qieg?ed esebit fil-Mu?ew tal-Arkeolo?ija ?ewwa i?-?ittadella.

2. G?AR IX-XI?

2.1 Il-le??enda

Il-post mag?ruf b?ala G?ar ix-Xi? huwa wie?ed mill-imkejjen G?awdxin li missirijietna rabtu le??enda ?elwa u li g?adha ti?i rrakkontata sa llum il-?urnata minn diversi persuni ta’ ?ertu eta` ?ewwa x-Xewkija. G?ar ix-Xi? g?andu prenotazzjoni mal-kultura G?arbija. Il-kelma ‘xi?’ fl-g?arbi ma tirreferix biss g?all persuna mda??la fi?-?mien, i?da kienet ting?ad ukoll g?all-persuna li g?andha ?ertu awtorità fil-post u kienet persuna li anke tg?addi ?udizzju. Il-le??enda tg?id illi f’dan il-post kien joqg?od “ix-Xi?” jew a?jar il-?akem illi kien jag?ti l-?udizzji tieg?u lil dawk il-persuni li kienu ji?u akku?ati b’xi ?a?a. Dawk li kienu jinsabu ?atja kienu ji?u mitfug?ha ?ewwa g?ar ie?or li jinsab fil-qrib mag?ruf b?ala ” G?ar il-?abs”. G?al ?mien twil din il-le??enda kienet biss sempli?iment le??enda sakemm f’dawn l-a??ar ftit snin saret skoperta interessanti ?afna.

2.2 L-iskoperta

L-importanza ta’ G?ar ix-Xi? b?ala sit arkeolo?iku ?iet realizzata re?entement mill-arkeologu G?awdxi George Azzopardi li nnota diversi karatteristi?i tal-blat maqtug?a fuq il-?itan tal-g?ar u x-xag?ri tal-madwar. Hu rnexxielu jinnota pjanura lixxa ta’ art li kienet qieg?da ti?i mi?muma minn ?ajt tas-sejjie?. Din il-pjanura kienet l-unika terazzin artifi?jali li jindika li kien hemm xi tip ta’ attivita’ umana fil-passat. E?att fuq il-ponta ta’ barra ta’ wa?da mill-?ebel li jiffurmaw il-?ajt tas-sejjie? sab ras ?g?ira tat-terrakotta. Din ir-ras li llum qieg?da fil-Mu?ew tal-Arkeolo?ija, fi?-?ittadella, g?andha g?ajnejjha mi?bug?in b’?ebg?a ?amra kif ukoll g?andha par xofftejn mi?bug?a b’din l-istess ?ebg?a. Permezz ta’ din is-sejba Azzopardi irrealizza li dan il-post huwa sit arkeolo?iku importanti. G?alhekk minnufih Azzopardi ikkuntatja lill-awtoritajiet kif ukoll lis-sezzjoni tal-arkeolo?ija tal-Università ta’ Malta li minnufih bdiet kampanji annwali ta’ skavar tal-in?awi u mill-2005 ‘il hawn l-arkeolo?i irnexxielhom jiskopru sensiela ta’ depo?iti li pre?entament qeg?din fil-pro?ess li ji?u studjati. Is-sejbiet inizjali, inklu?i figurini tat-terrakotta, bi??iet tal-fu??ar, qxur tal-ba?ar u g?adam, jindikaw l-e?istenza ta’ attivita` f’dan il-post., possibbilment post importanti ta’ kult reli?ju? li jmur lura lejn il-perjodu Puniku tardiv / bikri Ruman.

Skoperta o?ra f’dan l-istess imkien kienu l-?mistax-il mag?sar f’forma rettangolari li nstabu u li hu ma?sub li dawn kienu jintu?aw fil-produzzjoni ta?-?ejt jew sa?ansitra anke l-inbid. Wie?ed jista’ jsib mag?sar simili fl-Italja fejn l-istori?i ja?sbu li jmorru g?al ?mien il-Griegi u dak Bi?antin. ?a?a o?ra interessanti li nstabet kien propju xi muniti ta’ ?mien l-imperu Ruman. F’dan l-ambjent instabu wkoll xi bi??iet ta’ tazzi tal-fu??ar minn ?mien il-Karta?ini?i li jmorru lura g?at-tielet jew ir-raba’ seklu qabel Kristu. Instab wkoll ba?i ta’ fuklar antik fejn l-irmied tieg?u kien mifrux ma’ kullimkien. L-istudju?i ja?sbu li dan il-post kellu ji?i abbandunat f’daqqa. Sejba o?ra e?itanti kienet bi??a tal-fu??ar li fuqha kellha miktub ittri mill-alfabett Puniku. Dawn is-sejbiet kollha juru evidenza ?ara li f’dawn l-in?awi kien hawn ?ajja komunitarja qrib il-ba?ar g?al eluf ta’snin u li min?abba l-vi?inanza ta’ dan il-post lejn il-port ta’ M?arr ix-Xini wie?ed jista’ jikkonkludi li dan seta’ fa?ilment wassal g?all- attivitajiet kummer?jali relatati mat-tba??ir.

KONKLU?JONI

Minn dan l-istudju jo?ro? kif fl-in?awi fejn illum jinsab ir-ra?al tax-Xewkija kien hawn pre?enza tal-?ajja umana sa minn ?minijiet Neoliti?i. Kien post li l-antenati tag?na u?awh sabiex jg?ammru u jibnu kult ta’ qima lejn l-allat tag?hom. Barra minn dawn l-iskoperti marbuta ma’ M?arr ix-Xini juruna wkoll li ??iritna kellha post importanti fil-qasam tal-kummer? fejn minnha kien ji?i ttrasportat l-inbid u ?-?ejt ma’ ??ejjer fil-ba?ar Mediterran li jinsabu fil-qrib. Naraw ukoll l-importanza ?eografika ta’ G?awdex fejn imperi kbar b?al Karta?ini?i u r-Rumani rifsu u g?ammru fuq il-g?ira tag?na. L-iskoperta ta’ G?ar ix-Xi? la??met lil-le??enda li kienet marbuta mieg?u. Illum ix-Xewkija tista’ tifta?ar bil-wirt arkeolo?iku illi g?andha u li fiha nstabu affarijiet li fl-ebda post ie?or tal-g?ira g?adhom qatt ma nstabu. Barra minn hekk ix-Xewkija tkompli tistenna li jsir aktar studju biex l-istudju?i jikxfu l-istorja wisq rikka u interessanti li g?addew minnhom dawn l-in?awi ta’ ??iritna.

Post Author: admin